1 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ Orion ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੈਪਸੂਲ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੁਆਲੇ ਉੱਡੇ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 406,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ ਗਏ - 1970 ਵਿੱਚ Apollo 13 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ। ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। Artemis II ਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ, 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਕੱਖਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ।
ਉਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ India ਨਹੀਂ ਸੀ। Chamba ਅਤੇ ਫਿਰ Chandigarh ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਮੈਂ Doordarshan ਉੱਤੇ ISRO ਦੀਆਂ ਲਾਂਚਿੰਗਾਂ ਉਸੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇਖਦੇ ਸਨ - ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜੋ ਦਾਅ ਲੱਗਾ ਹੈ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਹੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਵੀ ਮਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। India ਹੁਣ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Artemis II ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ
Artemis II, NASA ਦੀ Space Launch System ਰਾਕੇਟ ਅਤੇ Orion ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਰੂਡ ਟੈਸਟ ਹੈ। ਕਮਾਂਡਰ Reid Wiseman ਅਤੇ ਪਾਇਲਟ Victor Glover ਨੇ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਮਿਸ਼ਨ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ Christina Koch ਅਤੇ Canadian Jeremy Hansen ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ - ਚਾਰੇ ਜਣੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਪਾਸੇ ਦੁਆਲੇ ਫ੍ਰੀ-ਰਿਟਰਨ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਉੱਡੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੇ। ਮਿਸ਼ਨ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ San Diego ਦੇ ਨੇੜੇ ਉੱਤਰਿਆ।
Artemis II ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ Apollo 13 ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਗਭਗ 406,780 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ - ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰੀ।
ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕਰੂਡ ਲੈਂਡਿੰਗ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ। ਉਹ Artemis IV ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹੈ, ਇੱਕ ਡੌਕਿੰਗ ਟੈਸਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। Artemis II ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲਾ ਟੈਸਟ ਹੈ - ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Artemis II ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲਾ ਦੌਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਵੱਲ ਦੌੜ - ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਜੰਮੀ ਪਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਧੁੱਪ ਨਹੀਂ ਪਈ - ਦੀ ਹੁਣ ਅਸਲ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਹੈ। China ਉੱਤਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। America ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। India ਦੀ ਯੋਜਨਾ 2040 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਭੇਜਣ ਦੀ ਹੈ।
India ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ
India ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਹਰੋਂ ਜਿੰਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ India ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ - ਬੱਸ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ, India ਚੰਦ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। Chandrayaan-3 ਅਗਸਤ 2023 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਿਆ, ਅਤੇ India ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਉਤਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ US ਅਤੇ China ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਦੌੜ ਲਗਾ ਰਹੇ ਨੇ।
ਦੂਜੀ ਗੱਲ, India ਨੇ Artemis Accords 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ Narendra Modi ਨੇ US ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਤੇ India US ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਉਸ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। Accords - ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਜਨਵਰੀ ਤੱਕ 61 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਨੇ - ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਡੇਟਾ ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਗੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਜ਼ੋਨ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ India ਪੁਲਾੜ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਏ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਤੀਜੀ ਗੱਲ, India ਅਤੇ NASA ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੁਝ ਬਣਾਇਆ ਵੀ ਹੈ। NISAR ਸੈਟੇਲਾਈਟ - NASA ਅਤੇ ISRO ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਿਸ਼ਨ - ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ Sriharikota ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਕੇਟ 'ਤੇ ਲਾਂਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਈ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਬਣਾਇਆ। ISRO ਨੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ S-band radar ਬਣਾਇਆ। NASA ਦੀ Jet Propulsion Laboratory ਨੇ L-band radar ਬਣਾਇਆ। ਦੋ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਟੀਮਾਂ ਨੇ 13 ਟਾਈਮ ਜ਼ੋਨਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਟੱਪ ਕੇ ਮਿਲ ਕੇ $1.5 billion ਦਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਅੱਗੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਹੈ
India ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2040 ਤੱਕ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ISRO Gaganyaan ਦਾ ਚਾਲਕ ਮਿਸ਼ਨ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ, Bharatiya Antariksh Station, ਦੀ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।
ਸੋਧੇ ਹੋਏ Gaganyaan ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਬਜਟ Rs 20,193 crore ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਮੋਡੀਊਲ, ਇਨਸਾਨ-ਰੇਟਡ ਰਾਕੇਟ, ਤਿੰਨ ਬਿਨਾਂ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੀਆਂ ਟੈਸਟ ਉਡਾਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵਾਲਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨੇ।
ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ Group Captain Shubhanshu Shukla ਜੂਨ ਵਿੱਚ Axiom Mission 4 'ਤੇ International Space Station ਗਏ, ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ Gaganyaan ਲਈ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
India ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਰੀਬ $8.4 billion ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅੱਠ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ $40-45 billion ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਪੁਲਾੜ ਸਟਾਰਟਅੱਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ-ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 399 ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ 2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਹ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਸੀ IN-SPACe ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ - ਯਾਨੀ Indian National Space Promotion and Authorisation Centre - ਜੋ 2020 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ। IN-SPACe ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ-ਵਿੰਡੋ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ISRO ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਟੈਸਟ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਸਹਾਇਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। IN-SPACe ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ India ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਕੇਟ ਬਣਾ ਜਾਂ ਲਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
Skyroot Aerospace ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ Sriharikota ਤੋਂ India ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਰਾਕੇਟ Vikram-S ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। Agnikul Cosmos ਨੇ ਜੂਨ ਵਿੱਚ India ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਾਂਚਪੈਡ ਬਣਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ Indian ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਹਨ ਜੋ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਡਾ ਰਹੇ ਨੇ।
Indian Space Policy 2023 ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ 100% ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਧਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਸਟਾਰਟਅੱਪਾਂ ਲਈ Rs 1,000 ਕਰੋੜ ਦਾ ਵੈਂਚਰ ਕੈਪੀਟਲ ਫੰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ISRO ਨੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਕਨੀਕਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ, India ਨੇ ਆਟੋਨੋਮਸ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡੌਕਿੰਗ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਈ - ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੰਦਰਮਾ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਡੌਕਿੰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨ ਖੂਨ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ
India ਦਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਏਰੋਸਪੇਸ ਸੈਕਟਰ ਉਹਨਾਂ Indian ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ GE, Pratt and Whitney, Rolls-Royce ਅਤੇ NASA ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। Tata, Mahindra, Godrej Aerospace ਅਤੇ L&T ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਟੀਰੀਅਲ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ - ਅਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ Indians ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਭ ਰਹੇ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ Indian ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ San Jose ਜਾਂ Houston ਤੋਂ Chandrayaan-3 ਦੀ ਲੈਂਡਿੰਗ ਦੇਖੀ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਨੇ ਜੋ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ: ਕੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਹੁਣ ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਵੱਧਦਾ-ਵੱਧਦਾ ਹਾਂ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
America ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਡਲ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ - ਅਤੇ India ਕੀ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ
NASA ਨੇ Artemis ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। Space Launch System ਅਤੇ Orion capsule ਸਰਕਾਰੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਲੈਂਡਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਵਪਾਰਕ ਹੈ। SpaceX, NASA ਦੇ ਠੇਕੇ ਤਹਿਤ Starship ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਲਾ ਵਰਜ਼ਨ ਬਣਾ ਰਿਹੈ। Blue Origin ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ lunar lander ਬਣਾ ਰਿਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ NASA ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਫਿਕਸਡ-ਪ੍ਰਾਈਸ ਠੇਕਿਆਂ 'ਤੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
NASA ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਕਰੀਬ $25 billion ਹੈ, ਪਰ America ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਸਪੇਸ ਗਤੀਵਿਧੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਖੁਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸ਼ਨ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
India ਦਾ IN-SPACe ਮਾਡਲ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਮੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਤਜਰਬੇਕਾਰ NRI aerospace ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜੋ ਘੱਟ ਤਨਖ਼ਾਹ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਭਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਫਸੇ ਪਏ ਹਨ। ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਹੈ
Department of Space, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ Prime Minister Modi ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ। IN-SPACe, Secretary Pawan Kumar Goenka ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ISRO Chairman V. Narayanan, Gaganyaan, Chandrayaan-4, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੰਦਰ ਰੋਡ ਮੈਪ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹਨ। ਸੋਧੇ ਹੋਏ Gaganyaan ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਬਜਟ ਅਲਾਟਮੈਂਟ Rs 20,193 crore ਹੈ। ਸਪੇਸ ਸਟਾਰਟਅੱਪਾਂ ਲਈ Rs 1,000 crore ਦਾ venture capital fund ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ Chandrayaan-4 ਲਈ ਵੱਖਰੇ Rs 2,104 crore ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਖਰਚਾ ਕਿੰਨਾ ਆਵੇਗਾ
ISRO ਦਾ ਕੁੱਲ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਕਰੀਬ $1.6 billion ਹੈ - NASA ਦੇ $25 billion ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ। India ਦਾ ਲਾਗਤ ਫ਼ਾਇਦਾ ਅਸਲੀ ਹੈ। ISRO ਦੇ Mars ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਗਤ $74 million ਸੀ। NASA ਦੇ Maven ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ Mars ਤੱਕ ਲਾਗਤ $671 million ਸੀ।
ਪੂਰੇ ਚੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜੇ ਦੱਸੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਪਰ ਜੇ India ਗਲੋਬਲ ਸਪੇਸ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ 8-10% ਹਿੱਸਾ ਹਾਸਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ - ਜੋ ISRO Chairman Narayanan ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਟੀਚਾ ਹੈ - ਤਾਂ India ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਦੀ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਸਪੇਸ ਅਰਥਚਾਰਾ ਹਰ ਕਮਾਏ ਡਾਲਰ 'ਤੇ $2.54 ਦਾ ਗੁਣਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ।
ਪਹਿਲਾ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਜਰਬੇਕਾਰ aerospace ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਕੋਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ patents ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ, ਉਹ ISRO ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਣ - ਪਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਦੂਜਾ, India ਨੂੰ Artemis Accords ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ Accords NASA, European Space Agency ਅਤੇ Japan ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਨਾਲ ਡੇਟਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ, ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਨੇ। India ਨੂੰ Artemis ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਾਂਝੇ payloads ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ, ਯੰਤਰ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ, ਅਤੇ NISAR ਵਰਗੀ hardware ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤੀਜਾ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ launch ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ISRO ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ satellite launches ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ - New Space India Ltd ਰਾਹੀਂ - ਤਾਂ ਜੋ ISRO ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਲਾੜ ਉਡਾਣਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾ ਸਕਣ।
ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਹੁਣ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਵਕਤ ਹੈ।